Teatr

Nie ulega wątpliwości, że największe osiągnięcia XX wieku polska scena zawdzięcza artystom poszukującym nowego kształtu i innych funkcji sztuki teatralnej. Od samego początku wielkiego europejskiego ruchu reformatorskiego polscy ludzie teatru podjęli w tej dziedzinie śmiałe eksperymenty. Polski nurt reformy cechowało łączenie teatru z metafizyką. Źródłem poszukiwań tego typu była twórczość i myśl polskich romantyków, na czele z Adamem Mickiewiczem. W jego Dziadach - najważniejszym dziele literatury polskiej - zawarta jest wizja teatru jako zjawiska z pogranicza widowiska i obrzędu, będącego rodzajem misterium, któremu przewodzi aktor. W latach następnych do wizji tej odnosili się, także polemicznie, najważniejsi artyści sceny polskiej, rozwijając ją bądź modyfikując.

Z tego właśnie pnia wyrosła sztuka Stanisława Wyspiańskiego - poety, malarza, wizjonera, który działając na przełomie XIX i XX w., wpłynął na rozwój teatru w ciągu całego następnego stulecia. Jego sztuka, zrodzona z romantycznych i symbolicznych inspiracji, łącząca katolickie, pogańskie i antyczne tradycje z egzystencjalnymi i politycznymi problemami rodzącego się wieku, do dziś nie została jeszcze w pełni odkryta i zrozumiana, stanowiąc żywe i fascynujące dziedzictwo. 

Chociaż Wyspiański był wybitnym plastykiem oraz poetą, to jednak jest znany przede 
wszystkim jako artysta teatru. Dzięki pobytowi w Paryżu mógł poznać najważniejsze prądy 
teatralne końca wieku XIX, przede wszystkim teorię i praktykę artystów związanych z 
rodzącą się wówczas Wielką Reformą Teatralną. Podobnie jak Gordon Craig, którego koncepcje 
były chyba najbliższe wizji polskiego twórcy, pojmował on spektakl całościowo, jako dzieło 
sztuki realizowane przez jednego artystę panującego nad wszystkimi jego aspektami oraz 
elementami, tzn. tekstem dramatycznym, inscenizacją i reżyserią. Tak jak teoretyk 
angielski, Wyspiański komponował scenę malarsko, traktując ją autonomicznie, a nie tylko 
ilustracyjnie, oraz podkreślając jej walory wizualne.

Teatr Wyspiańskiego jest teatrem monumentalnym, teatrem wielkich wizji, zarówno 
egzystencjalnych, jak i narodowych. Podkreśla to często kreowana przez artystę z ogromnym 
rozmachem przestrzeń teatralna - Skałka w "Bolesławie Śmiałym", katedra na Wawelu, 
Akropol. Także postaci występujące w dramatach Wyspiańskiego nie są przeciętne. Są to 
przeważnie wielcy bohaterowie, postaci historyczne - szczególnie te, które odznaczyły się 
w historii Polski - bądź też bohaterowie antyczni mitów zmagający się z losem, 
przeznaczeniem i historią, problemami narodowymi.
Oprócz wspomnianych już reformatorów teatru końca XIX wieku na Wyspiańskiego oddziałał tez 
Wagner i jego postulat syntezy sztuk, teatr oraz dramat antyczny, a także twórczość 
belgijskiego symbolisty Maurycego Maeterlincka. Deformacja świata przedstawionego, 
zastąpienie weryzmu kreacjonizmem, efekty dysonansowe, podkreślenie elementów 
dysharmonijnych w rzeczywistości powodują, że teatr Wyspiańskiego wiązany jest niekiedy z 
poetyką ekspresjonistyczną. Z kolei elementy charakterystyczne dla symbolizmu to 
rozluźnienie struktury dramatycznej, często pojawiające sie wątki liryczne, nastrojowość, 
obrazowość, nierzadkie odwołania do symbolu, metafory.

Dramaty Wyspiańskiego weszły do trwałego repertuaru polskiej sceny. I niewątpliwie teatr 
jest jest najlepszym terenem właściwej oceny spuścizny dramatycznej poety. Tam - doskonale 
można to zauważyć w "Weselu" - ukazuje się najpełniej bogata skala wartości sztuk 
Wyspiańskiego, największego w naszych dziejach artysty teatru. 

Wyspiański był rozmiłowany w antyku i bohaterstwie Greków. Wawel uznawał za polski Akropol, u którego stóp Skamander wiślaną połyska falą. Te greckie skojarzenia szczególnie silnie ujawniły się w jednym architektonicznym projekcie artysty - planie zagospodarowania wzgórza wawelskiego, który opracował wraz ze znanym architektem Władysławem Ekielskim.